Gewone es

Hoog is het essensleutelwoord

De Latijnse naam van de gewone es, excelsior, betekent hoger, hoger dan de rest. De gewone es heeft licht nodig, de boom schiet in dichte boombestanden opvallend recht omhoog. Er worden bomen van 45 m hoog aangetroffen, maar gemiddeld zijn ze tussen 25 en 40 meter hoog. De gewone es komt in heel Europa voor, zelfs in het hoge noorden. De gewone es is ook geschikt voor natte groeiplaatsen en zaait zich gemakkelijk uit.

Al in de middeleeuwen werd de es op grote schaal als hakhout geëxploiteerd. Een essenhakhoutstoof kan oud worden, veel ouder dan een solitaire boom die het ongeveer 200 jaar kan volhouden. Het blad is veervormig heeft 3-7 paar tegenoverstaande deelblaadjes en een blaadje aan de top. Gewone es heeft zwarte knoppen.

Bij de gewone es  heeft het blad zittende (d.w.z. zonder steeltje) deelblaadjes. Voor het merendeel is de gewone es twééhuizig, toch komen in essen ook  tweeslachtige bloemen voor. De bloemen staan in meestal veelbloemige oksel- of eindstandige pluimen. Insectenbestuiving en windbestuiving komen voor. De vrucht is een éénzadig nootvruchtje, gevat in de top van een langgerekte vleugel, na rijping een harde vruchtvleugel, gebouwd voor windverspreiding. Ze hangen, talrijk, in trossen (essensleutels) vaak nog lang aan de boom. Essen zijn belangrijke houtleveranciers.

Gewone es is een blad-es, dat wil zeggen dat de bloei voor gaat aan de bladontplooiing. De bloemen hebben geen kroonblaadjes en vallen niet op. Een zogenaamde bloem-es bloeit vrij laat, als de boom al blad heeft, de bloemen hebben meestal witte kroonblaadjes en zijn opvallend. De onderlinge verschillen tussen de essensoorten zijn niet erg groot. Het geslacht Fraxinus telt zo'n 60 soorten, een aantal is tropisch en subtropisch, de rest is te vinden op het noordelijk halfrond op alle continenten.